Niyazi Mehdi və Dilarə Mehdi

Fəlsəfə tarixində Fəlsəfə (1997)

Köçürən :Şəhryar Gələvani

سلسله درسهایی در باره تاریخ فلسفه

بخش اول

  اؤن سؤز 

  آداملار آراسيندا فلسفه حاقيندا يانليش اينانجلار وار. چوخلاري بئله دئيير:

- «فلسفه يامان چتيندير، اونو آنلاماق هر آدامين ايشي دئييل».  

  آنجاق هر بير علمي، هر بير صنعتي آنلاماق نه قدر چتينديرسه، فلسفه ني ده آنلاماق او قدر چتيندير، هر بير علمي آنلاماق نه قدر آسانديرسا، فلسفه ده بير او قدر آساندير. بير سؤزله، فلسفه نين آسانليق و چتينليک مسئله سينده یونیکالليغي ( منحصر بفرد ) يوخدور. نئجه کي هر صنعتي، علمي، ائلجه ده فلسفه ني هوسله، سئوگي ايله حوصله ايله ياواش-ياواش، آنلايا-آنلايا اؤيرنمک گرکدير.  

  فلسفه ايله باغلي باشقا آلدانيش: بعضيلري حساب ائدير کي، معنالي، عاغيللي نه دئييليرسه، او، مطلق فلسفيدير. بورادان دا بئله دئييم اورتايا چيخيب: - «فيلان يازيچي نين فلسفه سي».  

  آنجاق هر عاغيللي، معنالي سؤز فلسفي دئييل. مثلا”، ائله عاغيللي سؤز وار کي، آريقلاماغي اؤيره دير و بورادان فلسفه يه يول يوزلرله «منتقه دن» کئچندن سونرا چاتير. بيز فلسفه نين نه لري و نه اوچون اؤيرنديگيني بيلسک، نيين بيرباشا، يا دولايي اونا دخلي اولدوغونو بير آز آسان تاپاريق. اونون اوچون ده هم آسان، هم ده چتين اولان بو «علمدن» صؤحبته باشلاياق. اؤزو ده ايندي بو «علمين» الفباسيني اؤيره نک. يازي نين الفباسيني اؤيرنندن سونرا مينلرله کتاب اوخوماق اولور. ائلجه ده فلسفه نين «الفباسيني» اؤيرنندن سونرا يوزلرله فيلوسوفون کتابلاريني اوخويوب، بو و يا باشقا درجه ده آنلاماق اولور. 

  باشلانقیج اوچون چوخ چتين سواللارين بيري بودور: فلسفه يه بيرينجي هانسي پرابلمین «قاپيسيندان» گيرمک گرکدير؟ 

  بعضي موعليملر حساب ائدير کي، بير دنه پرابلمی، مثلا”، «ماده و شعور» پرابلمیني گؤتوروب، فلسفه يه اونون ايچيندن گيرمک گرکدير. آنجاق گيرمک اوچون آياق، ائتمک اوچونسه آراج (يني ائدنله اوستونده ائديله نين آراسيندا اولان آراچي، - آلت، واسيط) لازيمدير. ماسا دوزلتمک اوچون دولگرين (نجار) رنده سي، خط کشي، چکيجي اولماليدير. بو آلتلردن بيري نين ايشيني او بيريسي گؤره بيلمز، يا دا آلا-ياريمچيق گؤره ر. رنده ايله چکيجين يئرينه ميخ وورماق اولار، آنجاق ايري ميخ اولسا، چتين اولاجاق، آخيردا دا رنده سيناجاق.  

  دولگر کيمي ،فيلوسوفا دا ايشيني گؤرمک اوچون آراجلار، واسيطه لر، آلتلر گرکدير. اونلارين آراسيندا ايسه باشليجاسي دوشونمک آلتلريدير. اونون اوچون ده، گلين، همين آلتلرين بعضيلري نين قولپوندان توتوب فلسفه دونياسينا گيرک. ان اؤنجه «آنلاییش» («مفهوم») سؤزونو اؤزوموز اوچون نه قدر گرکديرسه، او قدر آنلاقلي ائدک.  

  بيرينجي بؤلمه:

 فلسفه هانسي مسئله لري دوشونمک اوستونده قورولوب 

فلسفه ده آنلاییش پرابلمی. آنلاماق و آنلاییش

  «آن-لاييش» سؤزونون کؤکو («ان») اسکی تورکلرده «يئنيدن گؤروندورمک معناسيني (آنلاميني) وئرير. ايندي بيز «ياديما ساليرام» معناسيندا «انيرام» دئييريک. يادا سالماق ندير؟ بير واختلار بيلديگيني، گؤردويونو شعوروندا (بيلينجيند) يئنيدن گؤروندورمک. بيزلرده دئييرلر: «هوشومدان چيخيب»، يني هوشدا دئييل کي، يئنيدن گؤروندوره، آنا بيله سن. 

  دئمه لي، آنلاییش هر دفعه  گرک اولاندا يئنيدن گؤروندوره بيلمکله باغليدير. بس نيي يئنيدن گؤروندورمکله باغليدير؟ سؤزسوز، هاچانسا گؤردويون، بيلديگين، قاوراديغين نييسه. 

  سونرا، گؤتورک «آنلاییش»ا دوغما اولان «آنلاماغ»ي. آنلاماق هميشه نييسه آنلاماقدير. آنلاماق هميشه نيسه توتولوبدور، نيلسه دولودور. هئچنه سيزليگي آنلاماق اولماز. خخ يوزيلين بؤيوک فيلوسوفو هوسسئرل دئيردي: «دوشونوش هميشه نييسه دوشونمکدير». حتّی ائله-بئله دوشوننده ده بيز نييسه دوشونوروک. دئمه لي، آنلاماق دا «نگي؟» سواليندان قوپمازدير. 

  ااسکی و اورتاچاغ (ورتا اسرلر) تورکلري عربلرين «شئي» ( و اونون قوهومو «شيا») سؤزونه سينونيم کيمي «نسن» کلمه سيني ايشله ديرديلر. يقين کي، «نسن» «نسه ن»نين قيسالميش فورماسيدير. فلسفه يه ده ائله بو جور سؤز گرکدير: نسه اولان، آنجاق نه اولماسيني آيريجا دئمه يه احتيياج اولمايان. 

  بيز بيلينجيميز، شعوروموز اوچون نسنه لري، اولايلاري نئجه منيمسه ييريک؟ آنلاييب، آنلاديغيميزي آنلاییشا ييغيب اورادا ساخلاماقلا. 

  نسنه ني آنلاماق، سادجه، اوندا نه وارسا، هاميسيني گؤرمک دئييل (هئچ، نه وارسا، هاميسيني گؤرمک ده اولامماز). نسنه ني آنلاماق نسنه نين نه ليگيني تاپماق، اؤيرنمکدير. ماسانين اوستونده مين دنه گلدي-گئدر لکلر، جيزيقلار، ايشيق-کؤلگه اويناشمالاري وار. هاميسي دا ماسانين اؤزونونکودور. آنجاق ماسانين نه اولدوغونو بيلمگيميز اوچون بيزه اونلارين هئچ بيري گرک دئييل. آنلاماق اوچون ماساني گؤستريب، «بو ندير؟» سوالينا جاواب وئرمه ليگيک. جاواب وئرسک کي، «بو تاختادير»، دئمه لي، هله ماساني آنلاماميشيق، چونکي سايسيز نسنه لر وار کي، تاختاداندير. جاواب وئرسک کي، «بو آياقلي اشيادير»، يئنه اونو آنلاماميشيق، چونکي دولابين دا، پيانينونون دا آياقلاري وار. آنجاق جاواب وئرسک، «بو محکم ماده دن دوزلديلميش، اوستونده معین شئيلري قويوب ايش گؤرمک اوچون حاضيرلانميش و يئردن هوندورلوگو ده، اوستونون ائني ده همين ايش اوچون الوئريشلي اولان نسنه دير»، «ماسا ندير؟» سوروسونا (سوالينا) جاواب وئرميش اولاريق. دئمه لي، اونو آنلاييريق، دئمه لي، آنلاديغيميز اساسيندا «ماسا» آنلاییشيني دوزلدريک.  

  بيز نسنه لرين نه ليگيني، اساسيني، ماهيتيني شعوروموزدا يئنيدن گؤروکدورنده، بو گؤرونه ني هانسي بير سؤزونسه، (مثلا”، «ماسا» و يا «ستول» سؤزونون) ايچينه ييغيب ساخلاياندا آنلاییش يارانير. 

  هله ليک بيز فلسفه نين ديلي نين، دوشونوش واسيطه لري نين ايکي واحيديني منيمسه ديک: «آنلاییش» و «آنلاماق». 

  آنجاق اونلاري داها ياخشي بيلمک اوچون فلسفه نين باشقا آنلاییشلارينا - «عمومي» («بوتونج»)، «تکجه» آنلاییشلارينا کئچمک گرکدير. 

آردی وار...