Niyazi Mehdi və Dilarə Mehdi

Fəlsəfə tarixində Fəlsəfə

: Köçürən

Şəhryar Gələvani

 

سلسله درسهایی در باره تاریخ فلسفه

بخش دوم

 

  آنلاییشلار و عمومیليک 

   

  اؤرنکلرده همين آنلاییشلارا باخاق: «آدام» - «ائلخان» آديندا طلبه». «آدام» عمومیدير (بوتونجه دير)، چونکي بوتون آداملارين هاميسيندا تکرار اولونان گؤستريجيلري (علامتلري) اؤز ايچينه، مضمونونا ييغيب. سندن سوروشسالار کي، «آدام کيمدير؟» و سن جاواب وئرسن کي، «آدام گؤي گؤز کيشيدير» (چونکي گؤي گؤز آداملار دا وار)، اوندا دئيه جگيک کي، سنين آدام آنلاییشين دوز دئييل، چونکي دوز اولسا، گرک قارا گؤز آداملاري آدام سايماياق. ايرقچيلر «آدام» آنلاییشینی بئلجه دارالتديقلاري اوچون ده، قارا دريليلري آدام يئرينه قويموروق.  

اسکی يونان فیلسوفو پلاتون «آدام» آنلاییشي نين ايچينده کي ني، مضمونونو بئله آچميشدي: «آدام – له لکسيز(تلکسیز)، ايکي آياقلي حیواندير (يعني جانليدير)». چللکده ياشايان سينوپلو ديوگئن بير دفعه  خوروزو گؤتوروب، بوتون له لکلرینی يولور، جاماعاتا گؤستريب دئيير: «بودور، پلاتونون آدامي». 

  اصلینده نه باش وئرير؟ پلاتون «آدام» آنلاییشينا يانليش مضمون وئرديگي اوچون همين آنلاییش آداملارا دا، خوروزا دا، تويوغا دا عايد اولور. 

  اورتاچاغ (اورتا عصرلر) مسلمان فیلسوفلاري - فارابی، ابن سينا، بيزيم بهمنيار بير-بيري نين آردينجا دئييرديلر کي، «آدام دوشونن جانليدير». دي گل، «آدام» آنلاییشي نين بو آچيمي دا يانليشدير، چونکي ائله اونلارين اؤز فلسفه سينه گؤره، ملکلر ده دوشونن جانلي ايديلر، آنجاق هئچ بيري اونلاري آدام سايميردي. 

   

   

  جيسيملر، حاديثه لر قروپو و عمومیلر  

   

  دونيادا نسنه لر، اولايلار قوهوملوقلارينا گؤره جوربجور نؤعلر، دسته لر عمله گتيرير. مثلا”، آيري-آيري سؤيودلر «سؤيود» نوعونده (تميز تورکجه ده، دورونده) بيرلشيرلر. اونا گؤره ده دئييريک: «آغاجين بير نوعو اولان سؤيود». ائلجه ده پاليدلار، کوکنارلار و س.  

  آنجاق بو نوعلر، دورلر اؤزلري ده آغاج اولدوقلاري اوچون بير-بيرينه قوهومدورلار. دئمه لي، «آغاج» سويدور (قبيلدير، عمومیدير)، نوعلرسه اونلارين ايچينده دورلو دسته دير (اسکی تورکجه «دورلو» نوعبنوع دئمکدير). 

  بس نسنه لر، اولايلار نئجه اولور کي، نوع ايچينده بيرليک عمله گتيريرلر؟ يئري گلميشکن، بو نوعلره فلسفه ده «ايريجا» دا دئييرلر. 

   

  ماهيت ندير؟ 

   

  نسنه لر يا ماهيتلرينه (ايچ اؤزلرين)، داخيلي اؤزلوکلرينه، ینی ايچريدن اونلاري اؤزلشديرن (اؤزلرينه برابر ائدن، نليکلرینی وئرن) جهتلرينه گؤره، يا دا اونلارا ظاهيري اؤزلوک وئرن جهتلرينه گؤره بير دسته ده بيرلشيرلر. مثلا”، سو، بوخار، بوز ظاهيرلرينه، اوزلرينه گؤره باشقا-باشقا اولسالار دا ماهيتلرينه گؤره بيرلشيرلر و يا بيرديرلر. 

  داها تئز-تئز نسنه لر هم ماهيتلرينه، هم ده ظاهيرلرينه گؤره اوخشاديقلاري اوچون بير نوعده توپلانيرلار. 

  کولک، سو قاياني ائله اووا بيلر کي، او، قوشا بنزر، آنجاق بو اوخشارتي اوزده اولاجاق. سؤيودلر ايسه هم ماهيتي، هم ده ظاهيرلريننه گؤره بنزه ييب آغاج نوعونو، دورونو عمله گتيريرلر. 

  اگر سؤيودو سؤيود ائدن فيلان خاصه لرديرسه، (بو دا برابردير ماهيت) و اگر قارشيميزداکي آغاج سؤيوددورسه، بو آغاج همين ماهيت علامتلرینی اؤزونده تکرار ائتمه ليدير. اونا گؤره ده هر نوعده (گر بو نوع اوز اوخشارليغيندان يارانماييبسا)، نوعه عايد هر بير نسنه ده عینی ماهيت ايشتيراک ائدير، اونون اساسي اولور. بير اساس، بير ماهيت مين نسنه ني تؤره دير، مين نسنه دن بيلینیر. 

  ماهيتي بيلمک آنلاماقدير، آنلاماق آنلاییش ياراتماقدير. آنلاماق نوعو گؤسترن آنلاییشا همين دورده کي  نسنه لرين، اولايلارين ماهيت علامتلرینی «يازماقدير». آنلاماق «بو ندير؟» سوروسونا، سوالينا جاواب وئرمکدير. دئمه لي، آنلاماق نسنه نين نه ليگینی بيلمکدير، آنلاییشسا نسنه نين نه ليگینی اؤزونه يازير. 

  آنلاماق نسنه نين اساسینی، ماهيتینی منيمسمکديرسه، ايندي آرتيرا بيلريک، نسنه نين اساسي اونون ايچينه گيرديگي نوعده هامييا آيد اولان، هامي اوچون بير، عئینی اولان ماهيتدير. آنلاماق بو ماهيتي منيمسمکدير. دئمه لي، سن بير نسنه يه باخاندا اونونلا بير نوعدن اولان بوتون نسنه لرين هاميسيندا ايشتيراک ائدن جهتلري ييغماليسان. ييغيب شعوروندا (بيلينجينده) توپلاياراق سؤزه باغلاياندا همين نسنه نين و اونون ياخين قوهوملاري نين آنلاییشینی تاپيرسان. بو آنلاییش عمومیلشديرمک اساسيندا يارانير. بو آنلاییش نوعون ايچينده کي  بوتون نسنه لرين نه ليگینی بيزه دئيير. سن «سؤيود» آنلاییشینی بيليرسنسه، هر سؤيوده راست گلنده همين آنلاییشا «باخيب»، سؤيودون نه اولماسي حاقيندا اورادان بيلگي (اينفورماسييا) آليرسان. 

  آنلاییش سنه نسنه نين ماهيتینی آنديرير، اونا گؤره ده نسنه ني آنلادير.  

   

   

  آنلاییش و تکجه 

   

  گؤتورک «ائلخان» آديندا بو طلبه ني. او، تکجه دير. یعنی نيي وارسا، اؤزونه توپلاميش بير اوغلاندير. من اونو آنلاماق ايسته ييرم. اونون اوچون ده نه قدر باجاريرامسا، اونا باخيب اونون عاید اولدوغو نوعلرين آنلاییشينا بيلگي (معلومات) آلماق اوچون گئديرم. مثلا”، «ائلخان آدامدير»، دئمه لي، «آدام» آنلاییشي منه اونون حاقيندا بير سوراق وئرير. «ائلخان آذربايجانليدير»، دئمه لي، «آذربايجانلي» آنلاییشي باشقا معلوماتي وئرير. «ائلخان طلبه دير»، «طلبه ليک» آنلاییشيندان يئني بيلگي آليرام. «ائلخان گؤيچک اوغلاندير»، «گؤزلليک» آنلاییشي بورادا اونون حاقيندا منه باشقا سوراغي وئرير. بئله ليکله، تکجه آيري-آيري دورموش آنلاییشلاردان بيلديگيميز علامتلرين بير نسنه ده، بير حاديثه ده بير يئره ييغيلماسي کيمي، بير-بيرينه هؤرگولنمه سي کيمي آچيلير. تکجه ني آنلاماق اونو، - کانکرت اولاني بيرجه-بيرجه، آيري-آيري آنلاییشلارين «ايچينه ساليب چيخارماقدير»، آيري-آيري آنلاییشلارين «ديشينه وورماقدير». 

  بيزيم قارشيميزا نسنه (نسه ن) چيخير. هله نه ليگینی بيلميريک. آنجاق بيلمک ايسته ييريک. گؤروروک کي، فيلان آنلاییشدا دئييلن علامتلر اوندا وار. اوندا بو نسنه ني همين آنلاییش اساسيندا بير آز تانيييريق، سونرا کئچيريک باشقا آنلاییشلارا. کانت دئيردي کي، نسنه ني آنلاماق اوچون اونو آنلاییشين آلتينا (ايشيغينا) سالماق گرکدير. 

  سؤزسوز، نسنه يه ائله-بئله ده باخماق اولار. سؤزسوز، نسنه يه باخيب، اونون جيزگيلرينده دوغما شئيلرين جيزگيلرینی گؤروب دويغولانماق دا اولار. بو دا بير قاوراييشدير و چوخ واخت بيز ائله بو جور ده باخيريق. آنجاق اگر جيسيم حاقيندا دويغولارين يوخ، دوشونجه نين بيچيمينده دانيشماق ايسته ييريکسه، آنلاییشلارين ديليندن داها چوخ استفاده ائتمه ليگيک. 

  وار علمي آنلاییشلار، بير ده وار گونده ليک شعورون تخمینی و يا علمسيز آنلاییشلاري. عاليم ده، ائله-بئله آدام دا گونده ليک ياشاميندا (حیاتيندا) چوخ واخت تخمینی، آز علمي، يا دا علمسيز آنلاییشلاردان استفاده ائدير. آنجاق ائله کي عاليمه نسنه ني آنلاماق، آنلاتماق لازيم گلير، او مجبور اولور، آنلاییشلارینی علملشديرسين. 

   

   اينديسه گونده ليک شعورون آنلاییشلاري حاقيندا 

   

  قديم يونانلار «ایدئيا» («ائيدوس») سؤزونو دئينده جيسمين گؤرونوشونون کاراکتريک جيزگيلرینی گؤزلري نين قاباغينا گتيريرديلر. يالنيز سونرالار، بلکه ده پلاتونون سايه سينده ياواش-ياواش آوروپا فلسفه سينده «ايدئيا» نسنه لرين گؤزه آز بيلينر ماهيتینی اؤزونه ييغميش دوشونجه واحدي کيمي باشا دوشولدو. آنجاق ايندي ده گونده ليک بيلينجده آنلاییشلارين چوخو نسنه لرين ماهيتي نين يوخ، اوزونون شکلینی «چيخارير». «سو» آنلاییشي چوخوموزون شعوروندا «نسه يومشاق، سرين، دورو، شفاف بير ماده» گؤرکونو (وبرازینی) داشييير و اونا گؤره ده بو گؤرکون اوخشارتيسینی گؤروروکسه، اونا «سودور» دئييريک. آنجاق «سو» آنلاییشي نين علمي مضمونو ه2و-دور. عادي دانيشيقدا ايسه هئچ کيمياچي دا سودان دانيشاندا بونو يادينا سالمير. 

   

   

  علمي آراشديرمالاردا آنلاییشلار 

   

  آراشديرمالار، آختاريشلار وار کي، يئني آنلاییشلاري ياراديب آنلادير و سونراکيلار بو آنلاییشلاردان استفاده ائده رک يئني دوشونجه لر تاپيرلار. دئييبلر، آخي، دوشونمک باجاريغي باشقالاري نين دوشونجه لري ايله دوشونمکدير. 

  بير واختلار اسکی يونان فیلسوفو دموکریت لوکيپپله بيرليکده «اتم» آنلاییشینی ياراتميشدي. دئميشدي: «اتم» نسنه لري قوران، دورلو فورمالاري اولان بؤلونمز قيرنيقلاردير. سونرالار بو «اتم» آنلاییشي بير چوخ فیلسوفلارين اؤز سيستئملرینی قورماسينا يارديم الینی اوزاتدي. 

  آراشديرمالار دا وار کي، اؤنجه کي  آنلاییشين آدینی، اوزونو، فورماسینی ساخلايير، ايچینی ايسه خیلی دييشديرير، دئيير، مضمونو بو يوخ، اودور. مثلا”، مسلمان فیلسوفلاري اشعريلر، يهودي فیلسوفو ابن ميمونده ن گلن سوراغا گؤره، دموکریتين «اتم» آنلاییشينا بير آز باشقا آنلام (معنا) وئرميشديلر. اونلار اوچون آتوم اولان کيمي ده اؤلن ذره جيکدير (دموکریتگيلده ايسه آتوم بؤلونوب يوخ اولمور). آللاه هر يوخ اولان ذره جيگين يئرينده همنجه ائله او جورونو ده وار ائدنده نسنه لر اؤنجه کي  کيمي قالير. آنجاق هارادا کي، يوخ اولموش فيلان قدر ذره جيگين يئرينه عئینی سینی قويور، آز سایدا آتوملارين يئرينه ايسه تامام باشقا جورلرینی عطا ائدير، اوندا بيز نسنه لري دييشميش و يا دييشمکده اولان گؤروروک. 

  آللاهين معجزه سي ايسه بئله باش وئرير: هانسي آندا ايسه يوخ اولموش آتملارين يئرينه تامام باشقا سایدا، تامام باشقا دوزولوشده آتوملار اتا ائديلير: مثلا”، حضرت موسانين عصاسینی عمله گتيرميش آتوملار يوخ ائديلير، عوضينه ائله آتوملار و اونلارين ائله دوزولوشو عطا ائديلير کي، ايلان آلینیر. 

  هر آن دونياني يوخلوقدان قورتاران آللاه ايستسه، اونو باشگيجللنديريجي بير دييشکنلييه سالار. ینی بيرينجي آندا بير گؤرونوشده اولان دونياني ايکينجي آندا آتملارين باشقا دوزومو ايله تامام باشقا گؤرونوشه سالار و بئلجه، هر آن يني منظره پيدا اولار. آنجاق اشعريلره گؤره، آللاه اينسانلارا اؤز بؤيوک ياخشيليغینی ائده رک نينکي هر آن دونياني يوخلوقدان قورتارير، هم ده ائله ائدير کي، دونيادا چوخ شئيلر بير آن قاباق اولدوغو کيمي قالسين. دييشمه لر چوخ يئرده ياواش-ياواش گئتسين، معجزه لر ايسه هر آن باش وئرمه سين. اينسان، آخي، بئله دونيادا ياشايا بيلر! 

  گؤرورسونوزمو، اشعریلرده «اتم» آنلاییشي نئجه دييشير و نتيجه ده هانسي فلسفي سيستئمه گتيرير؟ دموکریتين آتوملاري دونيادا اولانلارين ايشينه آللاهين قاريشماسينا يئر قويمور: کوسموسون بوشلوغوندا آتوملار اوچورلار، بير-بيرينه راست گلنده فورمالاري پرچيمله نيب بيرلشمه يه امکان وئريرسه، فيلان قدر آتوم بير-بيرينه پرچيمله نير. سونوجدا، ييغيلان آتوملارين تؤرتديگي قورولوشدان آسيلي اولاراق داغلار، دره لر، آداملار و س. عمله گلير. اشعریلرده ايسه هر آن آللاهين الي دونيانين اوستونده دير و دونياني يوخا اوچروملاشماغا قويمور. 

  ايندييه جن دئديکلريميزي ييغجاملاشديراق: بيز «آنلاییش»، «آنلانتي»، «عمومي»، «تکجه»، «ماهيت»، «ظاهر»، «نه ليک»، «نسن» کيمي فلسفي آنلاییشلاري اؤيرنديک. بو آنلاییشلارين هاميسي مين جور باغلارلا بير-بيرينه باغلانيب، اونا گؤره ده بير-بيرینی آنلادير. جومله يه فيکير وئرين: «آنلاياندا نه ليگي آنلاييرام، بوندان آنلاییشلار دوزلديرم، آنلاییشلار نسنه لرين نه ليگي حاقيندا منه بيلگي وئرير، آنلاییشلاردا من تکجه لردن عمومیيه، بوتونه قالخيرام».  

آردی وار...