Niyazi Mehdi və Dilarə Mehdi

Fəlsəfə tarixində Fəlsəfə

: Köçürən

Şəhryar Gələvani

 

سلسله درسهایی در باره تاریخ فلسفه

بخش سوم

 

   

  آنلاییشلار و دانيشيق قابيليتي 

   

  بعضي آداملار بيلينجلرينده اولان قيتليغي و يا آنلاییشلارين علمسيزليگینی، يانليش اولاراق، دانيشيق باجاريقلاري نين اولماماسي کيمي آنلايير. اونلارا ائله گلير کي، بيليرلر، آنجاق بيلديکلرینی دئيه بيلميرلر، چونکي ناطيق دئييللر. آلدانيشدير بو. 

  گؤزل دانيشماغي باجارماديقلاري اوچون يوخ، دوشونوب-دوشوندورمک اوچون آنلاییشلاري اولماديقلارينا گؤره دانيشا بيلميرلر. آدام ديلجه نه قدر کؤنتؤي اولسا دا درين دوشونجه سي وارسا، بو دوشونجه ان يؤندمسيز دئييملرين ايچيندن قيزيل کولچه سي کيمي پارلاياجاق. 

  آنلاییشلاري بيلمه يه ن ايسه دقيقه ده بير «اونون آدي ندير..؟» «زاددير...شئيدير...» دئيه جک. 

  ايکينجي ياندان، بئله دوشونمک دوز دئييل کي، سنين آنلاییشلاري بيلمگين برابردير سؤزلوکلردن، درسليکلردن، تئرمينالوگييا لغتلريندن اونلارين معناسینی ازبرله مه يه. ازبرله مک هله بيلمک دئييل. باخ، نه واخت اونلاري ايشله ديب-دانيشماغي باجاريرسانسا، او واخت دا اؤزونه دئيه بيلرسن کي، من آنلاییشلاري بيليرم. 

  آنلاییشلار دونياني دولدورموش نسنه نوعلري نين، سويلاري نين آديدير. بير شئيي بيلديرمگين ان آسان يولو اونون اؤزونو دارتا-دارتا گتيريب گؤسترمک يوخ، آدینی چکمکدير. نسنه ني مين جور بيلديرمک اولار، مثلا”، بارماقلا گؤسترمکله، آنجاق بونون بير چاتيشمازليغي وار، جيسيم، اشيا گؤرونمه يه نده بارماقلا اونو بيلديرمک چتيندير. 

  نسنه ني شکلي ايله ده بيلديرمک اولار، آنجاق شکلي چکمک اوچون خیلی ايش گؤرمک گرکدير. 

  اشيايا آد قويوب آدي ايله بيلديرمک ايسه ان راحاتيدير. آنلاییشلار بئله آدلارداندير و بيز اونلاري بيلنده نسنه لره طرف بويلانمادان نسنه لردن صحبت ائده بيليريک، دانيشيغيميزدا چئويکجه دنيزي قويوب سؤيودو گؤتوروروک، داغي قويوب، آراني گؤتوروروک. 

   

   

  آنلاییشلار و فلسفي کاتگوریيالار 

   

  فلسفه چوخلو آنلاییشلاردان استفاده ائدير، حتّی بونلارين آراسيندا گونده ليک (ئله-بئل) شعوردان آلينميش تخمینی، علمسيز آنلاییشلار دا آز اولمور؛ فلسفي صؤحبتينده فیلسوف دا «يونگوللوک»، «اغليق»، «چئويکليک» کيمي آنلاییشلاري ايشله دير و بو زامان چوخ واخت اونلارين معناسي نين تخمینی ده اولسا، فرقينه وارمير. 

  آنجاق ائله آنلاییشلار دا وار کي، اونلاري يوخ ائتسن، فلسفي دوشونوش السيز-آياقسيز قالار، «يئريي» بيلمز. چونکي اونلار اؤزلرينه فلسفه يه گرکلي ان اساس نسنه و اولايلارين ان اؤنملي يؤنلري حاقيندا بيلگي توپلاييبلار. فلسفه داها چوخ نسنه و اولايلارين بو طرفلريندن دانيشماليدير، اونا گؤره اونا همين آنلاییشلار گرکدير. 

  بو آنلاییشلارا فلسفه نين کاتگوریيالاري دئييرلر. «کاتگوریيا» يونانجا «دئييم»، «موحاکيم»، «لامت» آنلاملارینی (معنالارینی) وئرير. سونرالار ارسطوئين سايه سينده فلسفه بو «کاتگوریيا» سؤزونو گؤتوروب، اونونلا اؤزونون و باشقا بير چوخ علملرين ان اساس، گرکلي آنلاییشلارینی آدلانديريب. 

  فلسفه نين کاتگوریيالارينا «ماده»، «شعور» (انادولو تورکجه سينده «بيلينج»)، «قانون»، «نسن»، «گئرچکليک»، «سبب» (و يا «ندن»)، «نتیجهه» (و يا «سونوج») کيمي آنلاییشلاري عاید ائتمک اولار. اونلارين سايه سينده فلسفه دونياني گؤروکدورمک، یعنی مودئللشديرمک اوچون اؤز ديلینی (آنلاییشلار سيستئمینی، آپاراتینی) يارادير. اونلارين سايه سينده فلسفه نه لريسه نئجسه و نه اوچونسه دوشونور. 

  ايندي گؤرک فلسفه نيي اؤيره نير، نئجه اؤيره نير و نه اوچون اؤيره نير. 

   

   

   

  فلسفه نيي، نئجه، نه اوچون اؤيره نير  ؟

   

  حکمت و فلسفه 

   

  فلسفه حاقيندا ايلکين صؤحبتلرده هميشه بو «فلسفه» آدي نين هارادان گلمه سي حاقيندا سوراق وئرمگي هامي اؤزونه بورج بيلير. بيز ده بو قایداني پوزماياق: «فيلو-سوفييا» يونان سؤزودور. «سوفييا» حيکمت دئمکدير، «فيلو» ايسه سئومک. دئمه لي، «فیلسوفييا» حيکمتي سئومک آنلامینی (معناسینی) وئرير. «فلسفه» ايسه اورتاچاغ مسلمان عاليملري نين بو يونان سؤزونو عرب ديلينه اويغون دئمه لريندن يارانيب. 

  دئييرلر کي، بيرينجي دفعه  پيفاقور(اپیکور) اؤزونو «فیلسوف» آدلانديريب و بونونلا دئمک ايسته ييب کي، من اؤز يئريمي بيليرم، بيليرم کي، حيکمت يالنيز تانري بيليگيدير، منده اولا بيلمز. من آنجاق حيکمتي سئوه بيلرم. 

  «فلسفه» سؤزونون حيکمتله باغلي اولماسي اينديکي چاغدا فلسفه نين نه اولدوغونو آنلاماق اوچون ديرینی ساخلاييب، يا يوخ؟ بو سورونو دوشونک. 

  فیلسوفلار، فلسفي مکتبلر وار کي، اساسا"، اينسانين اؤزونو، ياشاييشینی نئجه قوروماسي مسئله سينه باغلانيرلار. نيي آنلاماق ايستسه لر ده - ايسته يير بولودلاري، ايسته يير حیوانلار عالمینی، ايسته يير کوسموسو، - هاميسینی يؤنلديرلر اينسانين اؤزونوبيلمه، دونيادا ياشاما، داورانما مسئله سينه. ائله حيکمت ده ياشاماق گئديشينده راستيميزا چيخان پروبلئملري يا چؤزمک، يا دا معناسيز سايماق باجاريغي اوچون گرکلي بيليکلره دئييلير. حيکمت بيليجيسي مودريک آدام (اسکی تورکلر بونا «بيلگ» دئييرديلر، یعنی بيلگين) آيي-اولدوزو بيلديگي اوچون مودريک دئييل، بوندان اؤزو اوچون، آداملار اوچون عيبرتلر، اؤرنکلر چيخارديغي اوچون بيلگه دير. اون سگگیز يوزيلين اينگيليس فیلسوفو ديويد هيوم مودريکليگي بئله يوزانلاردان ایدي.  

  آنجاق فلسفه ني علمي دوشونوش، علمي گئرچکلرين (حقیقتلرين) چرچيوه لرينه سالانلار دا وار. و اونلار اوچون، آرتيق، حيکمتي سئومک هله اصل فلسفه دئييل. 

   

   

  علم و فلسفه 

   

  اونلار اوچون بيليک، وارليق حاقيندا حقیقتلر (گئرچکلر) ان اؤنجه اؤزو-اؤزلوگونده، اينسانا دخلي اولمادان دَيَرليدير و فلسفه بو يؤنومده آختاريشلاردا اولماليدير.  

  سوالي يئنه تکرار ائدک: فلسفه نيي اؤيره نير؟  

  سووئتلر بيرليگينده درسليکلر بونا بئله جاواب وئريردي: فلسفه طبيعتين، جمعيتين، تفکورون ان عمومی اينکيشاف، گليشمه قانونلارینی اؤيره نير. آنجاق ان عمومی اينکيشاف قانونلارینی اؤيره نيرسه، یعنی قانونلاري اؤيره نيرسه، - سونرا دا دئييلير کي، فلسفه تاريخينده مارکسيست فلسفه علمي آشاما، علمي مرحله دير، - بس اوندا نييه بو يوز نئچه ايل عرضينده اونون تاپديغي حقیقتلري بو قدر بؤيوک فیلسوفلار بو قدر دانيبلار؟ 

  فیلسوفون تاپديغي گئرچک علميديرسه، بس نييه اونون اساسيندا، اونون وئرديگي بويوروقلارا باخيب بير دنه شئي ده اختراع ائتمک اولمور؟ 

  بلکه فلسفه نين گئرچکلري، حقیقتلري ايله علمين، تکنيکانين گئرچکلري آراسيندا بؤيوک آيريلمالار وار؟ 

   ايکينجي ياندان. کونفوسیوس، - ميلاددان اؤنجه ياشاميش بؤيوک چين فیلسوفو دئييبميش: - «فلسفه قارانليق اوتاقدا قارا پيشيگي، - بيله-بيله کي، اورادا يوخدور، - آختارماقدير».  

  کيمسه بونو فلسفه نين معناسيز ايشله مشغول اولماسي کيمي آچاجاق و آچير دا. آنجاق... گلين دوشونک. هندوستاني آختارماغا گئدن کلمب آمريکاني تاپيب. و يا باشقا جور : فیلسوف آختاراندا ائله آختارير کي، سانکي کونکرئت نييسه (قارا پيشيگي) آختارير (اخي، هاوا کيمي اولاني يوخ، برکليگي، الگلنليگي اولاني هوسله، ايستکله آختارماق اولور). آنجاق ايکينجي ياندان، او بيلير کي، تاپاجاغي دوغرو ائله اولاجاق کي، گونده ليک بيلينجه اولدوزلار قدر اوزاق، هاوا کيمي الله توتولماز گؤرونه جک. گونده ليک شعور بونا قارانليق اوتاقدا اولمايان قارا پيشيگي قارانليق اوتاقدا آختارماق کيمي باخاجاق. 

   

   

  علمده حقیقت، فلسفه ده حقیقت 

   

  فلسفي حقیقت چوخ واخت 2+2=4 کيمي ریاضی دوغرولارا اوخشامير. بودائیزمين بانيسي شاکيامونانين (و يا بودانين) يانينا گليب، اونا دونيانين، گئرچکليگين نئجه ليگي حاقيندا سواللار وئريبلر کي، او، ياراتديغي دينين فلسفي گوجونو گؤسترسين. بودا ايسه سوسوب، هئچ نه دئمه ييب. سونرالار بودائیزم فلسفه سي تاريخينده اونون بو سوسقونلوغو بؤيوک بير فلسفي حقیقت، گوجلو بير فلسفي مؤوقعئ کيمي قاليب. بودانين فلسفي سوالي جاوابسيز قويماسي نين اؤزو بير حقیقت اولوب و سونراکي فلسفي دارتيشمالاردا (مباحثه لرد)، دئييشمه لرده ثبوت کيمي ايشله ديليب. بو حقیقت 2+2=4 حقیقتيندن يئرله گؤي قدر آيريلير. آخي، علمده جاوابسيزليقلا، سوسقونلوقلا دوغرونو سؤيله مک اولماز.  

  اسکی يونانيستاندا ائلئيا شهرينده يارانديغي اوچون ائلئيا مکتبي آدلانان فیلسوفلار دسته سي واردي. اونلارين باشچيسي پارمئنيد ثبوت ائديردي کي، گئرچکليگين، دونيانين کسيملري، قيرنيقلاري يوخدور. وارليق (دونيا) کسيملره بؤلونمه ميش تئيخا بيردير، سادجه، بيزيم گؤزوموزه چوخ حيصه لي و يا چوخلوق کيمي گؤرونور. 

  دئديگینی بئله دوغرولدوردو: تام، بوتؤو، - ايچينده کي لريندن بؤيوکدور. سؤيلسک کي، بير بوتؤوون ايچينده کي  هر کسيم بوتؤوون اؤزو بويدادير، منطيقسيزليک آلينار، چونکي «بوتؤو» آنلاییشي «کسيملري اؤزونه ييغميش و هر کسيميندن بؤيوک اولان توتومو» بيلديرير. اونا گؤره دئينده کي، هر کسيم ايچينه گيرديگي بوتؤوون اؤزو بويدادير، بونونلا «بوتؤو» آنلاییشینی داغيديريق. بورادان پارمئنيدين چيخارديغي سونوج (نتیجه): دئسک کي، گئرچکليک، دونيا کسيملري نين، حيصه لرين ييغيميدير، اوندا گرک گئرچکليگين، دونيانين اؤزونو بوتؤو ساياق. آنجاق گئرچکليگين هر حيصه سي نين اؤزونون ده حيصه لري اولاجاق. و بو حيصه لرين هر بيري نين حيصه لري ده حيصه لره بؤلونه جک. بئلجه هر بير کسيم سونسوز سایدا حيصه لره بؤلونه جک، دئمه لي، هر کسيم سونسوز اولاجاق. اونا گؤره ده بيز دئيه بيلريک کي، گئرچکليک ده سونسوزدور، اونون ان «بالاجا» قيرنيغي دا سونسوزدور. و ايکيسي ده سونسوزدورسا، دئمه لي، ايکيسي ده بير بويدادير. بو، بوتؤوله اونون کسيملرینی بير-بيرينه برابر ائدير، بو ايسه آغلاسيغمازدير. اونا گؤره ده منطيق طلب ائدير بئله دئمگي: گئرچکليک حيصه سيزدير. بؤلونمز (اخي، حيصه لر يوخدور کي، اونلارا بؤلونسون) بيرجه دير. اوندا گئرچکليکده حرکت، دئويکمه، دييشمه ده اولماياجاق، چونکي حرکت اوچون ان آزي بير نقطه دن او بيري نقطه يه کئچيد گرکدير. گئرچکليک ايسه بير نقطه دير (اخي، حيصه لري اولمايان نه وارسا، نقطه دير). نقطه ده ايسه ترپه نيش اوچون يئر يوخدور.  

  گؤرورسونوزمو؟ فلسفي آنلاییشلارلا و منطيقله چوخ اينانديريجي بير شئي آلینیر، هرچند گؤردوکلريميز، ائله حرکت ائدن قولوموز دا هئچ جوره قويمور کي، بونا اورکدن ايناناق. سينوپلو دیوژن ده گؤزلريميزين، ال-قولوموزون ديلي ايله پارمئنيدين منطيقینی پوچا چيخارماق، يانيلتماق ايسته ميشدي. دئييرلر، او، پارمئنيدين «وارليقدا حرکت يوخدور» ایده یاسینی ائشيدنده دوروب وار-گل ائدير و بئلجه، عادي يوللا همين ایده یانين يانليش اولدوغونو گؤسترمک ايسته يير. 

  آنجاق ائله بو يوللا فلسفي دوغرونو داغيتماق ايسته ديگي اوچون ده اوستادي آنتيسفئندن کتک يئيير. آنتيسفئ نين کؤتگي نين معناسي نه عایدي؟ او عایدي کي، سن گؤزه گؤروننلر اساسيندا فلسفي گئرچگي يالآنلاماق ايسته ينده فلسفي معريفتي پوزورسان.  

  يئري گلدي، فلسفه ده کتک مسئله سيندن دانيشاق. قاباقجا دوشونورسن، فلسفه هارا، کتکله مک، ياخاسيندان ياپيشيب بوغماق، بير سؤزله، فيزيکي باسقييا سالماق هارا. آنجاق بودائیزمين ژاپنييادا يارانميش دزئن-بودائیزم قولوندا بير ده گؤروردون کي، ال آغاجي ايله آدئپتي، شييردي (موريدي، اؤيرنجمه ني) وورماغين اؤزو ان بؤيوک دوغرونو آچيردي. علمده کتکله مکله حقیقتي آچماق اولماز، اولسا-اولسا، مکتبده فورمولالاري ازبرلتمک اولار. دزئن فلسفه سي ايسه ان اوجا دوغروسونون يولونو، اولوردو کي، کتکله آچيردي. 

  بير دفعه  دزئن نئوفيتي (یعنی اؤيرنه ني، مريدي) معليمدن سوروشور: 

   

  دزئنده ان بؤيوک حقیقت ندير؟  

   

  معليم جوموب اونو بوغازلايير و بوغا-بوغا باشلايير قيشقيرماغا: 

   

  «دئ! دئ گؤروم!»  

   

  نئوفيتين گؤزلري بره ليب بوغازيندان خيريلتي گلنده معلیمي الینی چکير. بير آز کئچير، نئوفيت اؤزونه گلير و بيردن اوندا ايللرجه گؤزله ديگي ساتوري، یعنی بيلينجي نين دزئن دوغروسو ايله نورلانماسي باش وئرير. 

  بيز هئچ واخت بيلميه جگيک کي، اونون ايچينده نور سالان بو حقیقت نه ایدي. آنجاق دزئن مثليندن (پريتچاسيندان) بير سونوجو چيخارا بيلريک. اؤيرتمن اؤيرنجی یه (نئوفيت) گؤسترير کي، سن بوغولاندا نئجه دانيشا بيلميرسنسه، ائلجه ده دزئن گئرچگینی نه قدر ايسته سن ده بوغولورموشسان کيمي دانيشا بيلمرسن. بونون بير سببي اودور کي، دزئن حقیقتي هئچ بير سؤزه سيغمير، اونونلا يالنيز اينسانين ايچ دونياسي قفيلدن نورا باتير، ايشيغا غرق اولور. و نئوفيت بونو آنلاديغي اوچون ده اوندا ساتوري باش وئرير. عایديندير کي، نئوفيتده ساتوري نين بئله بير حرکتدن (بوغماقدان) سونرا باش وئرمه سي اوچون نئچه ايللر گرک اولموشدور کي، او، دزئن موناستريندا دزئن قایدالاري ايله ياشاسين، دزئن دوشونجه لري ايله آختارسين. يالنيز بوندان سونرا آدام دزئن دوغروسونا گؤزونون آچيلماسي اوچون يئتيشيب-بيشير و بير هيمه بند اولور. 

  اونو دا دئيک کي، دزئن بودائیزمدن نئچه يوز ايل قاباق اسکی چين ده ياشاميش داو فلسفه سي نين ياراديجيسي لاو-سزي سؤيله ميشدير:  

   

  «بيلن دانيشمير، دانيشان بيلمير».  

 آردی وار...