iyazi Mehdi və Dilarə Mehdi

Fəlsəfə tarixində Fəlsəfə

: Köçürən

Şəhryar Gələvani

 

سلسله درسهایی در باره تاریخ فلسفه

بخش چهارم

 

  فلسفي حقیقت و دَيَر

   

  يئنه قاييداق اؤنجه کي  سواليميزا: فلسفي گئرچکليکلرين فيزيک، ریاضیات گئرچکلريندن فرقي ندير؟ 

  چوخ چتيندير جاواب وئرمک، آنجاق هر حالدا اصل جاوابا ياخين جاواب آختاراق. فلسفي حقیقتده دَيَر اونون حقیقیليگينده گوجلو عامل کيمي اشتراک ائدير. بس، دَيَر ندير؟  

  دونيايا باخاق. بيري وار اؤزو-اؤزلوگونده نسنه لر. اونلار آغيرليقلارينا، ائنينه-اوزونونا، فیگورونا گؤره بير-بيريندن آيريليرلار. و طبيعتده مردار بير شئيين تميز بير شئيدن فرقي ده آغيرليق، اؤلچو کيمي علامتلرين اساسيندا اولور. آنجاق ائله کي اينسان دونيايا باخير، نه لرسه اونون اوچون مردار، پيس، عئيبَجر اولور، نه لرسه تميز، ياخشي، گؤزل گؤرونور. نه اوچون؟ 

  اونون اوچون کي اينسان گرگي (احتیاجي، طلباتي) ايچيندن دونياني گؤرور. و بو زامان گرگینی اؤده ينلر، گرکلي اولانلار ياخشي، گرگينه زیانلي اولانلارسا پيس علامتلرینی آلير. نسنه لر عالمي اينسان گرگي نين گؤزونه دينده دیرلر عالمينه چئوريلير. 

  فيزيکا، کيميا، ریاضیات اؤز دوغرولارینی، حقیقتلرینی «من سئويرم»، «من حضّ آليرام»، «بونو داها چوخ بيه نيرم» دويغولاريندان تميزله يير. فلسفي دوغرولاردا ايسه دَیَر گوجو وار. اونا گؤره ده گؤرورسن کي، کاسيبچيليغين اذيتینی چکن، وارليلارا يا نيفرت ائدن، يا دا حيرصلنن آدامين گرکلري (طلباتي) اونو مارکسيست حقیقتلري قاوراماغا حساس ائدیر. يا دا اونا آنارشيست فلسفي باخيشلاري دوغمالاشدیرير. باشقا بيريسي ايسه حليمليگينه، باريشقانليغينا، گوجلو سوچ دويغولارینی کئچيرديگينه گؤره دينله باغلي فلسفه نين حقیقتلرينه آچيلير. 

   

   

  فلسفي حقیقتلر ان يوکسک عمومیلشدیرمه لره جان آتير 

   

  فلسفي دوغرولار دولغونلوغا، بوتون دولغونلوقلاري ايله مدنيتين، اينسانين ايچ دونياسي نين هر قاتيندا، لاييندا زنجيرواري رئاکسييالار دوغورماغا جان آتير. اونون اوچون ده فلسفي گئرچکلر گؤزلليک دونوندا اولور. گؤزلليک گوجلو تاثير ائدندیر. فلسفي حقیقت ده اؤز گؤزلليگي ايله گوجلو تاثير ائدیر، تاثيرینی اخلاقدان توتموش، سيياست جان، «من»دن توتموش، دونيا حاقيندا تصوورلرجان گؤندرير. بيزانسلي فوتي دئيرميش: «من حقیقتي گؤزلليگيندن تانيييرام». 

  فلسفي دوغرولار گؤزلليکلري ايله مدنيتين هر نقطه سيندن باخان «گؤزلري» اؤزلرينه اسير -يئسير ائتمک ايسته يير. 

  فلسفي دوغرولار گلوبالليغا، یونیورسالليغا هر شئيي چئوره سي نين ايچينه سالماغا جان آتير. فلسفه هر خيردا شئيدن دانيشا بيلر، هر نسنه ني اؤيرنه بيلر، آنجاق سونرا... اؤيرنديگینی، تاپديغینی گلوباللاشدیرميرسا، یونيوئرسوم (ینی بوتون دونيا) توتوموندا گئنيشلندیرميرسه، فلسفي حقیقت ده آلينمير. صوفی شاعيري فریدالدین عطار گونشه باخيب گؤرموشدو کي، گؤزلري قارالير و دئمه لي، ايشيق کي ایدينليغا چيخاريب گؤسترندیر، گونشدن چيخاندا گؤزلري قارالدیر. سونرا بير پوئماسيندا بونون اساسيندا يازميشدي:  

   

  «آللاهين نورو اونو گؤرمه يه ک دئيه مين پرده يه چئوريلير». 

   

  باخ، آرتيق، بو، فلسفه دیر و ديندار فلسفه سئورلر اوچون گئنيش بير دونياگؤروشونه اؤزول وئرير. اونون اوچون کي، بئله سواللاري اورتايا چيخارير: - «نئجه ائديم کي، آللاهي گؤرمه سه م ده، آللاهي بيرباشا بيلمه سه م ده اونون ايسته ديکلرينه، بويوردوقلارینی اويغون ياشاييم؟» «نئجه ائديم کي، آللاها بيرباشا قوووشماديغيم اوچون، هئچ اولماسا، گؤردوکلريمله دولاييسينا اونا ساري اوجاليم؟» 

  بو سواللارين جاوابي همين فلسفسئور ديندارلارين بوتون ياشامینی، گئرچکليک حاقيندا بيلديکلرینی اؤز توتوملارينا سالير.  

  نيتسشئ اؤزونه «تهلوکه لي بلکه لرين» فیلسوفو دئيردي. ینی هئچ کيمين دانماديغي حقیقتلره «بلکه؟» سوالینی وئريب اؤزونو ايشه سالير. اونون بير ائسسئنسينده دلي بير آدام بازار يئرينه قاچيب قيشقيرير:  

   

  - تانرینی آختاريرام! تانرینی آختاريرام!  

   

  جاماعات پيچ-پيچ سالير کي، بو دلي نه ايتيريب، تاپمير، نوولوب بونا؟ او ايسه قيشقيرماغا دوام ائدیر:  

   

  - «هارادادیر تانري؟ سؤيلگيم؟ اؤلدورموشوک اونو! سن، من اؤلدورموشوک اونو!»  

   

  نیچه سونرالار «بؤيله بويوردو زرتشت» کتابيندا همين ایده یاني فلسفي دونياگؤروشو کيمي توتوملو ائدیر. «و دونيا» ايله آداملاري اوووندورانلارا، «و دونيا» آدينا ايکيوزلولوک ائدنلره، ائلجه ده بو دونيادا گوج، ايراده (ايستم) گؤسترمک عوضينه او دونيا اوميدي ايله يازيقلاشانلارا کسکین سؤزلر دئيير. 

  بئله ليکله! فلسفه هر شئيدن دانيشا بيلر، هر شئيي اؤيرنه بيلر، آنجاق گرک تاپديقلارینی یونیورساللاشدیرسين کي، وارليق و اينسان گئنيشليگينده عمومیلشدیرسين کي، فلسفه اولا بيلسين. 

  اونا گؤره ده فلسفه نين اؤيره نيب-بيلمه بؤلگه لرينه، آلانلارينا باخين. فلسفه نين بير بؤلگه سي «اونتولوگييا» آدلانير. يونانجا «ونتوس» اولان، «لوگييا» ايسه اؤيرتي، تعليمدیر. دئمه لي، فلسفه نين اونتولوگييا بؤلمه سي وارليق، اولانلار حاقيندا تعليمدیر. داها قاباقلار اونتولوگييانين يئرينه همين آنلامدا «مئتافيزيکا» تئرمینی ايشله نيردي. يونانجا «مئتا» سونرا گلن دئمکدیر، فيزيکا ايسه ائله فيزيکادیر. دئمه لي، مئتا-فيزيکا «فيزيکادان سونرا گلن» آنلامینی وئرير. چاغداش فلسفه ده اونتولوگييا دا مئتافيزيکا دا برابر ايشله نير و وارليغي اؤيرنن فلسفه ني بيلدیرير. 

  فلسفه نين ايکينجي بؤلگه سي قنوسئولوگييا آدلانير. يئنه يونانجا «قنوسيس» بيلمک، «لوگييا» ايسه تعليمدیر. دئمه لي، قنوسئولوگييا اينسانين دونياني نئجه آنلاييب-بيلمه سینی اؤيره نير. 

  فلسفه اونتولوگييا سايه سينده وارليغي اؤيره نيب-اؤيره دیر، قنوسئولوگييا سايه سينده ايسه اينسانين دونياني نئجه بيلمه سینی اؤيرنمه يه چاليشير. بئله ليکله، فلسفه نين بيلمه توتومو وارليق و اينسان شعورو عالمينجن گئنيشله نير. 

  اونا گؤره ده فلسفه نين کاتگوریيالاري، باشليجا آنلاییشلاري چوخ توتوملودور. اگر هر هانسي بير فلسفي نظريييه «اينسان» آنلاییشینی اؤزونه کاتگوریيا ائدیرسه، بوتون اينسانلارين ماهيتینی اونا ييغماغا چاليشير. اگر «سبب» «نتیجه» آنلاییشلارینی کاتگوریيايا چئويريرسه، اوندا طبيعتده، توپلومدا (جمعيتده) اينساندا، اونون شعوروندا باش وئرنلرده سبب-نتیجه ايليشگيلرینی (لاقه لرینی) آختاريب-عمومیلشدیرمه يه چاليشير. 

  اگر فلسفي سيستئم ماهيت، تظاهور کاتگوریيالارینی گؤتورورسه، دئمه لي، توپلومدا، اينساندا نه وارسا، هاميسيندا اونلارين ماهيته و ظاهيره آيريلديغینی قبول ائدیر. باشقا بير فلسفي نظريييه، مثلا”، کارل پوپپئرين نظريييه سي همين کاتگوریيالاري گؤتوروب، ثبوت ائتمه يه چاليشا بيلر کي، هئچ نده ماهيته، ظاهيره بؤلونمه يوخدور. آنجاق ائله بو جور اينکارين اؤزو ده یونیورساللاشدیرمادیر، گلوباللاشدیرمادیر، ینی هر شئيده نيينسه اولماسینی دانماقدیر. 

  اگر فلسفي نظريييه ده «حرکت» کاتگوریياسي ايشلکدیرسه، دئمه لي، طبيعتده، توپلومدا، اينساندا هر شئيي حرکتده گؤتورور، يا دا هاميسي نين حرکتسيزليگینی ثبوت ائتمک اوچون جهدلر گؤسترير. 

  يا دا گؤتورک دیالکتیک ماتریالیزمين اوچ قانونونو. بونلاردیر او قانونلار:  

   

  ضيديتلرين چارپيشماسي و بيرگه ليگي قانونو،  

  اينکاري اينکار قانونو،  

  کميت دييشمه لري ايله کیفیت دييشمه لري نين بير-بيرينه کئچمه سي قانونو. 

   

  دیالکتیک ماتریالیزم اوچون بو قانونلار تام گلوبالدیر، یعنی طبيعتده، توپلومدا نه وارسا، هاميسي بو قانونلاردا گؤستريلن شکيللرده دييشير، بير فورمادان باشقاسينه کئچير. 

   

   

  دوغرو و يانليش اولان 

   

  بئله ليکله، بيز اؤز آنلاديغيميز بيچيملرده فلسفي دوغرولارلا طبيعتشوناسليق علملري اوچون خاراکتئريک اولان علمي دوغرولاري آييرماغا چاليشديق و سونوجدا ايکي آنلاییش آلديق: «فلسفي گئرچک»، «علمي گئرچک».  

  بونلاري دوغمالاشدیران جهتلر اودور کي، ايکيسي ده ارسطو دئميشکن اينسان بيلينجينده گؤروننه (انعکاس ائدن) عایددیر و ايکيسي ده گؤسترديکلرینی نه قدر چوخ گؤستريرسه، او قدر چوخ حقیقی، دوغرو ساييليرلار. حقیقت بيزيم شعوروموزدا اولانين - حاقيندا اولدوغونا اوخشاماسيدیر. اونا گؤره ده وايتهئد دئييردي کي، گئرچکلر دوزگون تصوورلردیر. اگر من دوشونورمسه کي، ياغيش ياغير و دوغرودان دا ياغيش ياغيرسا، اوندا دوشوندويوم گئرچک اولور، دوغرو اولور. 

  دوغرو و يانليش... بيز دئييريک، فيلان شئيه دوغرو گئدیريک. «دوغرو» بورادا سمتي، توش گئتمگي بيلدیرير. دئمه لي، دوشونجه نين، آنلاییشين دوغرولوغو - حاقيندا اولدوقلاري نسنه لره، اولايلارا اونلارين توش گلمه سيدیر.  

  بيز دئييريک، فيلان شئيدن يان کئچدي. يانيلماق، يانليشليق، باخ، بو معنادان دوغولوب. بيزيم بو سؤز، بير آز باشقا بيچيمده، اسکی تورکلرده ايشله نيردي. اونلار سهوه «يانقيليق» دئييرديلر. 

  فلسفي دوغرو ايله علمي دوغرونون باشليجا آيريملاريندان بيري ايسه، دئديگيميز کيمي، اودور کي، بيرينجي یونیورساللاشدیرماغا جان آتير، ايکينجي ايسه جيزيق چکيب دئيير: من بو جيزيقلا او بيري جيزيغين آراسيندا دوغرو کيمي قاليرام. اونون اوچون ده علمي دوغرونو يوخلاماق قولعایدیر، فلسفي دوغرونو يوخلاماقسا چتيندیر، چونکي بير تعایداکي نسنه لر فلسفي حقیقتين يالانینی چيخاراندا، او بيري تعایداکي نسنه لر اونون دوغرولوغونا «اند وئريرلر» و بئلجه، قاليرسان ايکي داشين آراسيندا. 

  آنجاق، اينصافن، بئله ده دئمک اولار: فلسفه ده دوغرولار، اساسن، فلسفي حقیقت قوتبونه جان آتير. بعضي فلسفي نظريييه لرده ايسه گؤرورسن، حقیقتلر چاليشير، علمي حقیقتلر بيچيمينه دوشسونلر. هلند ده ياشاميش يهودي کؤکنلي ااسپینوزا (xviii يوزايل) «ائتيکا» کتابيندا فلسفي دوغرولارینی تئورئملر کيمي ثبوت ائتمه يه چاليشيردي. قاباقجا آکسيوملاردان، ینی هندسه ده کي  کيمي ثبوتا گرگي اولمايان، اؤزو-اؤزونه عایدين، ايناندیريجي اولان دوشونجه لردن باشلاييردي. مثلا”، يازيردي: 

   

  بوتون اولانلار يا اؤزو-اؤزونده اولور، يا دا نسه باشقا نسنه ده اولور. 

  بير نسنه ني باشقاسي ايله گؤسترمک اولمورسا، دئمه لي، اؤزونده گؤسترمک گرکدیر و س.  

   

  ايندي اسپینوزانين تئوری لرينه فيکير وئرين. 3- نجو تئوری: بير-بيري ايله عمومی (اورتاق) هئچ نيي اولمايان نسنه لردن بيري او بيريسي نين سببي اولا بيلمز. 

  ثبوتو: اگر اونلارين آراسيندا اورتاق هئچ نه يوخدورسا، دئمه لي، بيري نين اساسيندا او بيريسینی اؤيره نيب-بيلمک اولماز و دئمه لي، بيري او بيريسي نين سببي کيمي آچيلماز. 

  هرچند اسپینوزانين بو «دقيق» علمي حقیقتي سوال دوغورور: نييه بير نسنه نين اساسيندا او بيريسینی آنلاماق اولماياندا بو او دئمکدیر کي، بيري او بيريسي نين سببي اولا بيلمز؟ 

  نه ايسه... 

  اونو دا دئيک کي، علمده ده، اساسا"، حقیقتلر علمي حقیقتلر قطبونه جان آتير، آنجاق بير ده گؤرورسن، کيمسه علمين دوغروسونو فلسفي دوغرو قطبونه دوغرو چکير. مثلا”، چارلز داروينين تکامل نظريييه سینی اسپنسر گلوباللاشدیريب، اونونلا توپلومون تاريخي دييشگيلرینی آنلاتماغا چاليشميشدي. 

  اونو دا دئيک کي، xx يوزيلده علم ده اؤز دوغرولاريندا گؤزلليک آختارماغا باشلادي. مثلا”، انشتین سؤيله ييردي: - «گراويتاسييا (جاذبه) نظريييه سي ائله گؤزلدیر کي، يانليش اولا بيلمز» (فوتینی يادا سالين). آنجاق گراويتاسييا نظريييه سي نين اؤزو، آخي، گلوبالليغا، اونيوئرسووم توتومونا جان آتان نظريييه دیر. 

  فلسفه نين اؤز تاپديغینی گلوباللاشدیرماسينا، یونیورساللاشدیرماسينا باشقا اؤرنک. بيز بورادا، اصلینه باخسان، فلسفه نئجه اؤيره نير سوالي نين يئني بير پرابلمینه چيخيريق.